هست او به خاطر بيماريش نمىتواند آب استعمال كند كه بيانش گذشت . 3 - اصلا آمدن جمله : * ( « فَلَمْ تَجِدُوا ماءً ) * » كافى بود و شنونده را از ذكر آن سه شق ديگر بى نياز مىكرد ، و اگر مىفرمود : « و ان كنتم مرضى فلم تجدوا ماء » هم كوتاه تر شده بود و هم شنونده روشنتر مىفهميد ، جواب از اين اشكال اين است كه در اين صورت آن همه نكته هاى مهم كه در آيه بود و بيانش گذشت ناگفته مىماند . 4 - اگر به جاى « * ( فَلَمْ تَجِدُوا ماءً ) * » مىفرمود : « فلم تقدروا على الماء » « 1 » ، و يا عبارتى نظير اين آورده بود بهتر بود ، چون هم شامل صورتى مىشد كه نمازگزار آب براى وضو و غسل ندارد ، و هم آنجايى كه آب دارد و قدرت بر استعمال آن ندارد ، جواب از اين اشكال اين است كه عبارتى كه در قرآن كريم آمده همان مطلب را به كنايه مىفهماند ، و معلوم است كه كنايه رساتر از تصريح است . * ( « فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْه » ) * كلمه « تيمم » به معناى قصد كردن است ، و كلمه « صعيد » به معناى رويه و پوست زمين است ، ( آنچه از ظاهر زمين به چشم مىخورد ) و توصيف صعيد به اينكه صعيدى طيب باشد - با در نظر گرفتن اينكه طيب از هر چيزى است كه حال و وضعى به مقتضاى طبع اوليه اش داشته باشد - براى اشاره به اين بوده كه شرط است در خاك تيمم ، اينكه حالت اصلى خود را داشته باشد ، مثلا از خاك يا سنگهاى طبيعى معمولى باشد ، نه خاكى كه با پخته شدن و حرارت ديدن حالت اصلى خود را از دست داده و به صورت گچ ، آهك و سفال در آيد و يا در اثر فعل و انفعالهاى طبيعى به صورت مواد معدنى در آمده باشد ، در آيه شريفه : « وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُه بِإِذْنِ رَبِّه وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً » « 2 » ، نيز منظور از « طيب بودن بلد » - سرزمين - همين است ، و ما از همين طيب بودن محل تيمم ، همه شرطهايى كه روايات در صعيد معتبر دانسته استفاده مىكنيم . و چه بسا از مفسرين گفته‌اند كه مراد از « طيب بودن صعيد » اين است كه خاك تيمم نجس نباشد . « 3 » و اينكه فرمود : * ( « فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْه » ) * اگر در مقابل آيه قبلى كه راجع به

--> ( 1 ) و قدرت بر آب نداشتيد . ( 2 ) « سوره اعراف ، آيه 58 » . ( 3 ) تفسير روح المعانى ج 5 ص 39 و مجمع البيان جلد 3 ص 52 .